KỶ NIỆM 260 NĂM NGÀY SINH ĐẠI THI HÀO NGUYỄN DU (1765–2025)

Nhân kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du (1765–2025), nhằm tôn vinh, tri ân những công lao, cống hiến to lớn của Nguyễn Du đối với nền văn học, văn hóa dân tộc và nhân loại; đồng thời góp phần phát huy hiệu quả di sản văn hóa Nguyễn Du trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ mới, việc tổ chức tuyên truyền sâu rộng về thân thế, sự nghiệp và giá trị tư tưởng – nghệ thuật của Nguyễn Du có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đồng thời góp phần thực hiện Công văn số 35-CV/BTGDV ngày 12/12/2025 của Ban Tuyên giáo và Dân vận – Đảng ủy Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Công văn số 3162 CV/BTGDVTW ngày 28/11/2025 của Ban Tuyên giáo và Dân vận – Ban Chấp hành Trung ương.

Nguyễn Du không chỉ là một nhà thơ lớn của dân tộc mà còn là Danh nhân văn hóa thế giới, người đã để lại cho hậu thế một di sản văn học đồ sộ, trong đó kiệt tác “Truyện Kiều” giữ vị trí trung tâm, kết tinh tinh hoa tư tưởng nhân văn, nghệ thuật ngôn từ và bản lĩnh văn hóa Việt Nam. Trải qua hơn hai thế kỷ, tư tưởng, cảm hứng và giá trị nhân văn của Nguyễn Du vẫn tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của Nhân dân, trở thành nguồn mạch bền vững nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách con người Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, việc tuyên truyền, giới thiệu, làm sâu sắc thêm giá trị di sản Nguyễn Du, gắn với các hình thức sáng tạo nghệ thuật đương đại, đặc biệt là sân khấu, có vai trò quan trọng trong việc đưa di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

I. THÂN THẾ, SỰ NGHIỆP VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP TIÊU BIỂU CỦA NGUYỄN DU

Nguyễn Du sinh năm 1765 tại Thăng Long, quê gốc ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sống trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động, xã hội phong kiến Việt Nam rơi vào khủng hoảng sâu sắc, đời sống Nhân dân chịu nhiều áp bức, bất công. Chính hoàn cảnh lịch sử – xã hội đó đã hun đúc nên một Nguyễn Du với tấm lòng nhân ái sâu sắc, luôn trăn trở trước nỗi đau khổ của con người, đặc biệt là những phận người nhỏ bé, tài hoa nhưng bạc mệnh.

Với vốn tri thức uyên thâm, khả năng tiếp thu tinh hoa văn hóa Đông – Tây và trải nghiệm phong phú trong cuộc đời làm quan cũng như những năm tháng lưu lạc, Nguyễn Du đã sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị lớn bằng chữ Hán và chữ Nôm. Tuy nhiên, “Truyện Kiều” là đỉnh cao rực rỡ nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông, đưa tên tuổi Nguyễn Du vượt ra khỏi biên giới quốc gia, được bạn bè quốc tế trân trọng, nghiên cứu và đánh giá cao.

Nguyễn Du được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định tầm vóc và giá trị toàn cầu của tư tưởng, nhân văn và nghệ thuật trong các tác phẩm của ông. Đối với dân tộc Việt Nam, Nguyễn Du là Đại thi hào, niềm tự hào lớn lao của nền văn học, văn hóa nước nhà.

II. GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG, NGHỆ THUẬT CỦA “TRUYỆN KIỀU” VÀ DI SẢN NGUYỄN DU

“Truyện Kiều” là kiệt tác kết tinh sâu sắc tư tưởng nhân đạo, tinh thần nhân văn và cảm quan hiện thực sắc bén. Tác phẩm không chỉ phản ánh chân thực xã hội phong kiến bất công, nơi số phận con người, đặc biệt là người phụ nữ, bị chà đạp, mà còn thể hiện tiếng nói cảm thương sâu sắc đối với khát vọng sống, khát vọng tự do, tình yêu và hạnh phúc của con người.

Về nghệ thuật, “Truyện Kiều” đạt tới trình độ mẫu mực của tiếng Việt, góp phần quan trọng trong việc hoàn thiện và nâng cao khả năng biểu đạt của ngôn ngữ dân tộc. Ngôn từ giàu hình ảnh, nhạc điệu, giàu sức gợi cảm đã giúp “Truyện Kiều” trở thành tác phẩm có sức sống bền bỉ trong đời sống văn hóa, được lưu truyền rộng rãi qua nhiều hình thức như ngâm Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều, sân khấu hóa Kiều…

Không chỉ dừng lại ở giá trị văn học, “Truyện Kiều” còn là một hiện tượng văn hóa đặc biệt, có ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều loại hình nghệ thuật như sân khấu, âm nhạc, múa, điện ảnh và mỹ thuật. Qua đó, di sản Nguyễn Du liên tục được làm mới, được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, phù hợp với từng giai đoạn lịch sử và nhu cầu thưởng thức của công chúng.

III. PHÁT HUY DI SẢN NGUYỄN DU QUA HOẠT ĐỘNG SÂN KHẤU – TRƯỜNG HỢP NHÀ HÁT TUỔI TRẺ

Trong bối cảnh nhiều năm gần đây, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam – một trong những đơn vị nghệ thuật hàng đầu Việt Nam — tích cực đưa nhiều loại hình nghệ thuật đương đại tiếp cận các tác phẩm kinh điển. Điển hình là việc khai thác di sản “Truyện Kiều” và hình tượng Nguyễn Du trên sân khấu thử nghiệm, kết hợp với các sáng kiến quốc tế nhằm mở rộng phạm vi tiếp cận, đặc biệt là đối với khán giả trẻ và khán giả quốc tế.

1. Vở kịch thử nghiệm “Nguyễn Du với Kiều”

Một trong những nỗ lực đáng chú ý đầu tiên là vở kịch thể nghiệm Nguyễn Du với Kiều do NSND Lan Hương – trưởng Đoàn kịch Thể nghiệm Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam – dàn dựng. Đây là một thử nghiệm nghệ thuật mang tính đột phá khi đưa “Truyện Kiều” lên sân khấu bằng cách không thuần túy kể lại câu chuyện theo cốt truyện gốc mà khai thác tư tưởng và tâm hồn nghệ thuật đằng sau kiệt tác này.

Cách tiếp cận và ngôn ngữ nghệ thuật:

Vở diễn sử dụng kết hợp kịch thơ và kịch hình thể, kết hợp các yếu tố âm nhạc truyền thống như chèo, hát văn, ca Huế và cả những điệu nhạc Nam Bộ như Dạ cổ hoài lang, nhằm tạo ra một “bản giao hưởng” văn hoá đa dạng trong ngôn ngữ sân khấu.

Hình tượng và cấu trúc:

Không chỉ kể lại cuộc đời của Thúy Kiều theo các tuyến nhân vật truyền thống như Kim Trọng, Từ Hải, Thúc Sinh, Sở Khanh, NSND Lan Hương còn đưa vào nhân vật Hồ Xuân Hương — nữ sĩ cùng thời với Nguyễn Du, biểu tượng cho tinh thần phê phán xã hội và đòi quyền tự do của phụ nữ – như một chất đối thoại. Nhân vật này cùng với Nguyễn Du xuất hiện như những người dẫn chuyện, làm cầu nối giữa thế giới nghệ thuật và thủ pháp kể chuyện sân khấu.

Ý nghĩa thử nghiệm:

“Nguyễn Du với Kiều” minh chứng cho hướng đi mới trong dàn dựng tác phẩm kinh điển: không bị bó buộc bởi kịch bản truyền thống mà mở rộng sang nghệ thuật biểu hiện — hình thể, âm nhạc và diễn xuất đa phương tiện. Tuy có ý kiến trái chiều về cách khai thác nhân vật và thủ pháp biểu tượng (như hình ảnh Kiều hóa thân thành Phật bà nghìn mắt nghìn tay), nhưng đây vẫn là một bước dấn thân mạnh mẽ trong sân khấu thử nghiệm Việt Nam.

2. Dự án sân khấu “Nàng Kiều’ – Một không gian đối thoại đa chiều

Tiếp nối những bước thử nghiệm, hợp tác nghệ thuật quốc tế — cụ thể là Viện Goethe Hà Nội (Goethe-Institut) — cùng hợp tác với Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam để tổ chức dự án “Nàng Kiều” (Nàng K…) như một phần của chuỗi hoạt động nghệ thuật đa nền tảng về “Truyện Kiều”.

2.1 Giới thiệu chung về dự án

Khởi xướng: Viện Goethe khởi xướng từ năm 2017 với mục tiêu tiếp cận “Truyện Kiều” dưới góc nhìn mới mẻ và hiện đại, đồng thời đa dạng hoá trải nghiệm nghệ thuật bằng việc kết hợp các đề mục như triển lãm, hội thảo, chiếu phim, cuộc thi sáng tác và sân khấu thể nghiệm.

Triển khai sân khấu: Phần sân khấu được thực hiện dưới hình thức một đêm diễn gồm bốn tác phẩm nhỏ (mỗi 20–30 phút) được dàn dựng bởi bốn đạo diễn khác nhau: một đạo diễn quốc tế và ba đạo diễn Việt Nam.

Góc nhìn: Không dựa trên bản nguyên tác một cách trực tiếp, mỗi tác phẩm tìm cách phân tích, diễn giải “Truyện Kiều” từ các lát cắt nhân văn, thời đại và giới tính khác nhau — từ phụ nữ tới nam giới, từ truyền thống tới hiện đại.

3. Các tác phẩm và góc nhìn của bốn đạo diễn

3.1 Đạo diễn Amélie Niermeyer (Đức)

Amélie Niermeyer là đạo diễn sân khấu người Đức, đưa khán giả vào không gian biểu diễn độc đáo thông qua cách kể chuyện mang tính đối thoại cả với cuộc sống hiện đại.

Cách tiếp cận: Trong tiết mục của mình, Amélie không sử dụng trực tiếp hình tượng nàng Kiều xuất hiện trên sân khấu. Thay vào đó, câu chuyện được đặt trong một môi trường đời thường — một nhà hàng nơi nhân vật chủ lễ sinh nhật nhận được “Truyện Kiều” như một món quà — để tạo ra cuộc tranh luận giữa các thực khách về ý nghĩa của câu chuyện và địa vị của Kiều trong bối cảnh đương đại.

Tư tưởng và phong cách: Qua ngôn ngữ kịch cổ điển đương đại, Amélie sử dụng “Truyện Kiều” như một chất liệu để khám phá những giá trị vượt thời gian: khát khao tự do, vai trò của phụ nữ, và sự liên hệ của câu chuyện với đời sống hiện đại. Cách kể này đem lại trải nghiệm gần gũi, kích thích suy ngẫm hơn là minh họa trực tiếp.

3.2 Đạo diễn – NSND Trần Lực (Việt Nam)

NSND Trần Lực — đạo diễn của đoàn kịch xã hội hóa LucTeam — chọn khai thác một giai đoạn mang tính bi kịch cao trong cuộc đời Kiều.

Lát cắt nội dung: NSND Trần Lực lựa chọn tập trung vào đoạn Kiều gặp và tương tác với Từ Hải, hình tượng vừa là đại diện cho khát vọng quyền lực vừa chứa đầy mâu thuẫn nội tâm về phụ nữ và quyền lực. Ở đây, ông khai thác ý nghĩa của khát vọng vượt thoát khỏi đau khổ nhưng vẫn bị ràng buộc bởi xã hội.

Ngôn ngữ sân khấu: Lối dàn dựng của NSND Trần Lực thường sử dụng ngôn ngữ biểu hiện ước lệ, kết hợp diễn xuất ẩn dụ cùng các yếu tố trực quan, nhằm thúc đẩy cảm xúc và suy ngẫm hơn là kể chuyện tuyến tính.

3.3 Đạo diễn – NSND Hồng Vân (Việt Nam)

NSND Hồng Vân, với phong cách gần gũi và âm nhạc giàu biểu cảm, đưa “Truyện Kiều” đến với khán giả theo cách dễ tiếp cận.

Phong cách dàn dựng: NSND Hồng Vân nhấn mạnh âm nhạc và ca từ, với phần phối nhạc do nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung thực hiện, nhằm gợi ra những xúc cảm cá nhân của khán giả đối với thân phận Kiều.

Tinh thần thể hiện: Thay vì kể lại câu chuyện nguyên bản, bà tập trung vào việc đặt câu hỏi về số phận và định mệnh, khiến khán giả tự đối chiếu giữa dòng đời của nàng Kiều và những trải nghiệm của chính mình — một sự hòa nhập giữa truyền thống và cảm thức đương đại.

3.4 Đạo diễn Bùi Như Lai (Việt Nam)

NSƯT Bùi Như Lai — gắn bó với Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam — tiếp cận “Truyện Kiều” không theo cách tuyến tính mà tập trung vào những mảnh ghép nhân văn, thân phận và tự do.

Tư duy nghệ thuật: Như Lai sử dụng hỗn hợp ngôn ngữ sân khấu đương đại, kịch đọc và kịch hình thể, nhằm khai thác ý niệm về định mệnh, tình yêu và thử thách trong con đường tìm tự do của nàng Kiều, qua đó phản ánh những trăn trở to lớn hơn về chiều sâu nội tâm con người.

4. Ý nghĩa và ảnh hưởng

Dự án Nàng Kiều và vở Nguyễn Du với Kiều là những ví dụ điển hình cho cách phát huy di sản Nguyễn Du trên sân khấu hiện đại:

Mở rộng ngôn ngữ sân khấu: Kết hợp kịch thơ, kịch hình thể, kể chuyện liên văn hoá, âm nhạc, ẩn dụ — tạo nên các tác phẩm vừa giữ được tinh thần nguyên tác vừa mang tính thử nghiệm cao.

Tiếp cận công chúng trẻ: Không chỉ gắn bó với độc giả trung thành của “Truyện Kiều”, các hình thức biểu diễn này thu hút khán giả trẻ bằng tư duy thủ pháp hiện đại, đặt “Truyện Kiều” trong các bối cảnh hiện đại và đời sống hôm nay.

Khơi gợi đối thoại văn hoá: Sự hợp tác quốc tế (như với Viện Goethe) giúp “Truyện Kiều” không chỉ được hiểu dưới góc nhìn thuần Việt mà còn từ các tầm nhìn quốc tế, phản ánh giá trị toàn cầu của kiệt tác.

• Cùng với hoạt động dàn dựng và trình diễn vở “Nguyễn Du với Kiều”, việc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam phối hợp với Viện Goethe Hà Nội và các nghệ sĩ trong và ngoài nước như Amélie Niermeyer, NSND Trần Lực, NSND Hồng Vân và NSƯT Bùi Như Lai trong dự án “Nàng Kiều”, không chỉ là những nỗ lực nghệ thuật riêng lẻ mà còn là những bước tiến quan trọng trong phong trào đưa di sản đại thi hào Nguyễn Du vào đời sống sân khấu đương đại. Các tác phẩm này không chỉ phục vụ công chúng trong nước mà còn góp phần đưa giá trị văn hoá Việt Nam đến gần hơn với khán giả quốc tế. Các vở diễn và dự án nghệ thuật của Nhà hát không chỉ góp phần bảo tồn, lan tỏa giá trị di sản mà còn thể hiện tinh thần đổi mới, sáng tạo, phù hợp với thị hiếu và tâm lý của khán giả trẻ. Những hoạt động này cho thấy vai trò quan trọng của sân khấu trong công tác tuyên truyền, giáo dục tư tưởng, thẩm mỹ; đồng thời khẳng định di sản Nguyễn Du là nguồn cảm hứng sáng tạo vô tận, có khả năng thích ứng linh hoạt với nhiều hình thức biểu đạt mới.

IV. LỜI KẾT

Các mô hình sáng tạo nghệ thuật từ “Truyện Kiều” tại Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam cho thấy hiệu quả tích cực trong việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, phù hợp với định hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo chủ trương của Đảng và Nhà nước.

Kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du là dịp quan trọng để tiếp tục khẳng định tầm vóc, giá trị và sức sống bền bỉ của di sản Nguyễn Du trong đời sống văn hóa dân tộc và nhân loại. Việc đẩy mạnh công tác tuyên truyền, gắn với các hoạt động sáng tạo nghệ thuật, trong đó có sân khấu hóa Truyện Kiều, không chỉ góp phần tôn vinh Nguyễn Du mà còn phục vụ thiết thực cho nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, giàu lòng nhân ái, trách nhiệm và khát vọng cống hiến trong thời kỳ mới.

Thông qua các hoạt động cụ thể, sáng tạo và phù hợp, di sản Nguyễn Du sẽ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và phát huy, trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng trong sự nghiệp phát triển bền vững văn hóa Việt Nam.